Ethem Mandić

Roman Dragane Tripković predstavlja zreo i važan doprinos novijoj crnogorskoj književnosti jer tematizuje kolektivnu blisku prošlost, odnosno recentnu istoriju kroz intimnu, meditativnu perspektivu pojedinca. U središtu romana nalazi se civilizacijsko traumatično iskustvo, globalni događaj koji je imao univerzalne posljedice, ali je u svakoj sredini poprimio neke specifične oblike. Tek književna obrada omogućava da to traumatično iskustvo izađe iz sfere medijske uniformnosti i postane konkretno, lično i estetsko. Ako krenemo čitati njezin roman kao priču o krizi tokom pandemije, može nam promaći smisao raspada stabilnih granica identiteta u malim zajednicama, odnosno gubitak čvrstih granica: između grada i sela, čovjeka i životinje, intime i politike.

Godina 2020. ostavila je dubok trag na pojedincu jednako kao i na kolektivitetu, ali u crnogorskoj književnosti i naučnom diskursu još uvijek nije dobila adekvatnu refleksiju. U romanu Dragane Tripković taj istorijski trenutak funkcioniše kao okvir, slično ulozi kuge u Bokačovom Dekameronu, dakle kao okvir koji pokreće unutrašnje procese, osim u jednoj epizodi u kojoj glavna junakinja postaje dio političkih procesa, u kojima zauzima politički stav iz kojeg kritički opisuje događaje.

Kako su te traume preoblikovale naše živote i iskustva, ostalo je pitanje na koje kao društvo nijesmo dovoljno dobro davali odgovore. Umjesto javne debate uslijedilo je potiskivanje: strahovi su odloženi za neka „dalja pokoljenja“, bez jasne nade da će biti imenovani ili razriješeni. Izolacija je postala i utočište i prijetnja, bijeg u samoću koja je tih mjeseci bila i lična i kolektivna, a nerijetko i bijeg u autodestruktivne mehanizme zaborava. U tom ambijentu strah od drugog nije bio nesvjestan, već glasan i postojan, „kao udaljeni plotun u crnoj noći“.

Značaj ovog romana za malu zajednicu kakva je crnogorska prevazilazi njegovu tematsku aktuelnost. U prostoru koji je, kako bi rekao Ištvan Bibo, opterećen istorijskim zakašnjenjima u formiranju države i nepoklapanjem etničkih i političkih granica, pitanje identiteta neminovno ostaje nestabilno i fluidno. U Lovištu samoće ta fluidnost nije politička metafora, već lično, egzistencijalno iskustvo: roman se čita kao trajni prelazak između grada i sela, urbanog i prirodnog ambijenta, ali i kao prelazak između ljudi, pa čak i između čovjeka i životinje. Te granice, tvrđe i od državnih, oblikuju unutrašnje svjetove likova. Međutim, roman Dragane Tripković se sve vrijeme čita kao jedan tragičan, svakodnevni prelazak između fluidnih granica grada i sela, urbanog ambijenta i prirodnog staništa, i najtragičnije između samih ljudi, i između ljudi i životinja.

Likovi iz grada i sela prikazani su kroz njihove unutrašnje borbe i međusobne predrasude. Kontrast između sela i grada koji se opisuje u romanu je površan i pojavan, dok u svojoj suštini njezini likovi iz grada, uronjeni u svoje društvene fenomene droge, seksa, naizgled praznih života, podjednako usamljeni i tragični kao i njezini seljani koji se boje boleštine iz grada dok piju rakiju: „Mi smo sigurni u našoj maloj zajednici.”

Upravo je naratorka, ujedno i glavna junakinja romana, novinarka koja istražuje regionalnu koruptivnu aferu sa respiratorima, nosilac tog fluidnog, hibridnog identiteta u kojem se prepliću grad i selo, urbano iskustvo i prirodno okruženje, koji prekoračuje granice sigurnosti. U njenoj perspektivi ti prostori nijesu suprotstavljeni, već međusobno uslovljeni, sa svim izazovima, napetostima i ljepotama koje takva dvoznačnost nosi.

Lirski subjekt prepoznatljiv iz poezije Dragane Tripković u ovom romanu sazrijeva u meditativnog pripovjedača u prvom licu, koji se suočava sa velikim istorijskim događajem unutar vlastitog, zatvorenog svijeta. Kako radnja napreduje, tako se i glas pripovijedanja produbljuje: od emotivne percepcije stvarnosti ka promišljenom, gotovo kontemplativnom sagledavanju ličnih, ali i tuđih i kolektivnih trauma. Taj glas ostaje autentičan: poetičan, povremeno mističan, ali i tihi bunt protiv pasivnog prihvatanja granica i zaključavanja: “Nikome nijesam pripadala. I to nepripadanje bilo moj jedini luksuz”. Roman priziva neoromantičarski impuls povratka prirodnom i primordijalnom prostoru, nalik estetskim reakcijama na društvene lomove nakon velikih istorijskih prevrata. Međutim, kod Tripković taj povratak nije idealizacija, nego pokušaj ponovnog uspostavljanja smisla u vremenu krize. Otuda se ovaj tekst može čitati i kao simptom šire poetike koja se nakon 2020. godine oblikuje u crnogorskoj književnosti: poetike introspekcije, povlačenja u prirodu i zavičaj, te tihog otpora gubitku individualne slobode.

Hronotop sela u romanu oblikovan je kao prostor u kojem se brišu hijerarhije među bićima: čovjek i životinja dijele isti okvir postojanja, ali i istu konačnost. U toj fabularnoj liniji virus ne pravi razliku — podjednako pogađa lovačke pse i ljude, stare i mlade — čime se relativizuje antropocentrična iluzija o izuzetnosti ljudske sudbine. U takvom svijetu lov, kao najstarija ljudska praksa za preživljavanje, dobija višestruko značenje. U romanu on nije isključivo sredstvo preživljavanja ili razonode, niti puki instinktivni poriv; on je instrument introspekcije i način preispitivanja identiteta i mjesta čovjeka u prirodnom poretku, borbe za opstanak koja prerasta u smisao života u borbi između lovca i lovine, nešto poput Hemingvejovog romana Starac i more.

U paralelnom urbanom hronotopu motiv lova konstituiše se malo drugačije, ali jednako paradoksalno: on istovremeno priziva urbano nasilje i potrebu za pripadanjem, moć i ranjivost. U romanu se otvara prostor za dublje promišljanje odnosa između subjekta i svijeta koji ga okružuje. Priroda, kao i grad, nijesu dekor niti romantična kulisa, već aktivni činioci autentičnog iskustva protagonistkinje: prostori u kojima se njena egzistencijalna napetost pretače u tekstualnu subverziju. Lov postaje oblik izdržljivosti, način podnošenja egzistencije.

Roman Dragane Tripković moguće je smjestiti u komparativni niz sa djelima kao što su Jutro i veče Juna Fosea, Tkanje života Tomasa Vulfa, a prije svega sa romanom Pan Knuta Hamsuna. Međutim, intertekstualna ravan romana ne iscrpljuje se u tim paralelama: važan sloj čine i Fanteovi romani, koji se pojavljuju kao dio mladalačkog čitalačkog iskustva protagonistkinje. Tako se komparativni horizont teksta uspostavlja dvostruko, spolja, kroz estetske srodnosti, i iznutra, kroz formativna književna iskustva same protagonistkinje. Najbliža paralela ostvaruje se upravo sa Hamsunom. U Panu poručnik Glan živi u šumi, lovi i uspostavlja gotovo mističnu vezu sa prirodom; između njegove unutrašnjosti i pejzaža kojim se kreće postoji osjetljiva, lirska simbioza. Ipak, kod Hamsuna ta povezanost ostaje krhka i na kraju se raspada, potvrđujući nemogućnost trajnog sklada između čovjeka i svijeta.

Kod Tripković odnos prema prirodi nosi drugačije značenje. Pripovjedački glas pronalazi prostor autorefleksije. Priroda nije ideal, nego ambivalentno utočište, mjesto suočavanja, a ne bijega. Tu se javlja element koji njen tekst razlikuje od nordijske ozbiljnosti: suptilni, gotovo neprimjetni “tugaljivi humor” koji iznenada bljesne usred teške atmosfere. Taj humor ne razgrađuje tragičnost, on je produbljuje, stvara distancu koja omogućava preživljavanje, momenat koji vas nasmije u tom ambijentu, pogotovo urbanom, u kojem humor izgleda sasvim nevjerovatno kao śeme paradjza staro pedeset godina iz kojeg nikne plod. 

Iako se na prvi pogled može učiniti da roman idealizuje život na selu i prirodu suprotstavlja dekadenciji urbanog ambijenta, Tripković izbjegava takvu pojednostavljenu opoziciju. Njezini likovi, bilo da dolaze iz ruralnog prostora ili iz gradske elite obilježene hedonizmom, drogom i potrošačkom estetikom, podjednako su izloženi unutrašnjim lomovima i stalnim prelascima granica. Grad nije prostor dekadencije (“Tako su dirljivi konji na asfaltu”), niti je selo prostor moralne čistoće; oba ambijenta funkcionišu kao pozornice na kojima se razotkrivaju ljudske slabosti. Istodobno, u tim prostorima nastaju i svojevrsni kultovi i rituali, trenuci intenziteta koje protagonistkinja doživljava kao lične klimakse priče, gradske žurke i seoske proslave, časovi u kojima se iskustvo karnevalski uzdiže iznad svakodnevnice i poprima obredni karakter.

Autorka pokazuje rijetku narativnu pravednost: svakom liku dopušta da bude dosljedan vlastitoj logici, bez ideološkog presuđivanja, osim u jednoj spomenutoj epizodi. Ta sposobnost da se i najproblematičnijem liku omogući unutrašnja istina asocira na definiciju dobre literature koju Tomas Man iznosi u Razmatranjima nepolitičnog čovjeka — književnost u kojoj čak i đavo ima pravo dok govori. Njena proza pokazuje istu poniznost prema fenomenu postojanja, bilo da se ono odvija u šumi ili u penthausu, gdje se ljudske duše zatvaraju jednako kao u najdubljoj samoći prirode.

Kratki roman Lovište samoće otvara višeslojni prostor tumačenja: od međugeneracijskih odnosa i suočavanja sa sopstvenom mladošću, do kulturnih i socioloških refleksija o identitetu, pejzažu i mentalitetu. Na relativno malom prostoru Tripković uspijeva da sabije gustu mrežu značenja: poetski intoniran jezik, odnos pisca i društva, napetost između roditelja i đece, fragmente anegdota i legendi, autentične crnogorske prostore i ljude, koji su nosioci autentičnog iskustva.

U kondenzaciji priče leži snaga romana: on potvrđuje da savremena crnogorska proza može biti istovremeno intimna i društveno relevantna, lokalno ukorijenjena i univerzalno razumljiva. Ovaj roman ne treba čitati kao zapis o vremenu izolacije, ovo je tekst koji pokazuje da književnost i dalje ima sposobnost da artikuliše ono što naše društvo paradigmatski potiskuje. Time Tripković potvrđuje da književnost malog jezika, poput crnogorskog, nije periferija, nego važan prostor u kojem se globalna iskustva mogu oblikovati sasvim autentično i univerzalno.