Ethem Mandić

I Evropa izgubi svoje staro lice, kaže pjesnik u Antievropi.Ne postoje slučajnosti. Početak novog evropskog rata dočekali smo čitajući rukopis Antievropa. U noći 19. februara 2022. godine, u predvečerju novog evropskog rata, kao da je tekst uronio u najbližu stvarnost u nastajanju, ili još teže i tragičnije kao da je i suviše bliska budućnost uronila u tekst u nastajanju, i sasvim tragično (pred)kazala stihove:

I Evropa izgubi svoje staro lice

Teško je prihvatiti ogroman broj varvara

Koji očajni i gladni traže dom

Na teritoriji civilizovanog naroda

A na teritoriji civilizovanog naroda ljudi postaju stranci. Anti-turista iz Antievrope ne osjeća se strancem sve dok poput usamljenog šetača u Berlinu čita poeziju ulica kojima hoda, a spomenike i zgrade kao stare književne simbole; mladi balkanski književnik nije stranac u Evropi sve dok u njoj vodi razgovore o Geteu. Bez konvencija koje nameću stereotipi i predrasuda treba čitati Evropu, kritički treba posmatrati ev(ropsku) prošlost, evropsku sadašnjost i njenu budućnost. Upravo to i čini nova knjiga Antievropa autora Vaska Raičevića.

Antievropa je naša današnja Evropa, Evropa kolonizovanih kultura i kolonizatora (Svaka kultura je izvorno kolonijalna), Evropa pjesnika i čitalaca, druga Evropa koja se politički bori da postane ona „prva prava“ Evropa, takozvana Evropa civilizovanih modernih demokratija i pravnih tekovina. Ali ta Evropa je u tekstu Antievropa, Evropa krvave prošlosti, Evropa izgrađena na ratu, koju su nekad naseljavali i opsijedali varvari: „tako je Evropa danas potkovala sve razume i sve pameti čitavih stoljeća, stvorivši iz sviju mudrosti ljudskih draguljarske izloge, pasja groblja i krvave poplave što se pretvaraju za razonodu u glavne atrakcije prometa stranaca: groblja evropskih heroja, koji su pali za civilizaciju Evrope“, pisao je  1935. godine Miroslav Krleža u monumentalnom eseju Evropa danas. A to je u nekom smislu i glavna tema knjige Antievropa. Zato se i pjesnik u 16 pjevanju vraća u srednji vijek germanskih legendi, samo da nas podsjeti i uputi na romantičarski izvor teksta, koji se čita kao romantičarski bijeg modernog čovjeka u klasično doba čija suština više ne interesuje kapitalistički sistem, osim ako nije roba za prodaju i za draguljarske izloge.   

Mnogo više od politike i prošlosti, Antievropa je poezija. Evropa je Evropa ratova i poezije, ratnika i pjesnika: žalosna sablast. Evropa je, saznajemo iz Antievrope, dijete srednjovjekovnog vaspitanja, koja još uvijek živi traume iz svog najranijeg djetinjstva. Antievropa je (neo)romantičarska narativna poema o tim istima traumama kojima se kreće suvremeni čovjek- i to kakav čovjek-pjesnik. Ona je romantičarska i po hibridnosti svojeg žanrovskog postamenta, ali i po filozofskoj i tematskoj pozadini. Romantičari, i to oni najbolji, dakle, Gete, Bajron, Vordsvort i Kolridž, Igo, a prije njih usamljeni šetač Žan Žak Ruso, naučili su nas da samo pjesnik može da osjeti bit vremena, i oni su pjesnika učinili glavnim akterom svojih djela. Pjesnik je jedina osoba u društvu koja može da osjeti u kakvom se stanju nalazi jedno društvo i vrijeme u kojem živimo. Mogao bi književni kritičar lako da nabroji nekoliko žanrovskih konvencija u koje se uklapa tekst Antievropa, ali da nijedna do kraja ne odgovara autentičnosti i originalnosti tog teksta: narativna poema, spjev, lirski putopis, (anti)memoar, proza u stihu, itd.   

Antievropa je knjiga za čitaoce koji vole da se kreću šumom simbola i književnih referenci. Moderna narativna poema o putovanju kao kretanju kroz kulture i kroz vrijeme. Komponovana je iz tri velike cjeline: prolog, antievropa od 30 „pjevanja“ i epilog. Pisana je u takozvanome slobodnome stihu, a u njoj autor opisuje margine modernih zapadno-evropskih gradova i gradova s evropske margine. Na samome početku svjedočimo rađanje teksta i rađanje zemlje i kontinenta, i rađanje lirskog subjekta. Ono je dato kao čisto lirski poklič, dakle u obliku prvog književnog žanra poznatog našoj evropskoj civilizaciji. Što je Antievropa prema ovoj knjizi? Antievropa je kulturološko putovanje kroz tri Evrope, geografsku, istorijsku i fikcijsku (književnu). Višedimenzionalni tekst koji komunicira sa savremenim čitaocem u onoj mjeri u kojoj to čine, na primjer, politički tekstovi, ali Antievropa zadržava estetski nivo potreban poeziji da ipak ne bude pamflet ili samo politika. Čitalačka šetnja s lirskim subjektom, anti-turistom vodi nas kroz evropske i antievropske gradove uživajući u estetici referencijalnosti i citatnosti koje mu se prikazuju na svakom koraku, mnogo više nego žarišta kulture iz poznatih turističkih destinacija.

„Mi smo deca epohe,/ epoha je politička./ Apolitičke pesme su takođe političke.“, pjeva Vislava Šimborska. No, ipak, ironija u  Raičevićovoj poeziji spašava nas od tiranije da je u krajnjoj analizi sve političko. Antievropa nas dok čitamo spašava te Nužnosti. Ako se i politika pojavi u tekstu, ona je izraz subjekta koji se buni protiv tiranije političkog i istorijskog diskursa. Antievropa nije negacija, ili destrukcija pojma Evropa. To je druga, alternativna, književna Evropa, drugi Titograd, Berlin, Istanbul, onaj nepoznati, onaj pjesnički, onaj neistraženi, anti-turistički, dakle anti-gradovi. To je Evropa iz rimskih i grčkih klasika, Evropa srednjovjekovnih hronika,  trubadura, Geteovih Rimskih elegija, Evropa Rilkea i Malroa; književna Evropa, koja živi u svojoj tradiciji, naravno, književnoj.

Lirski subjekt, anti-turista i sâm marginalac, Čajld Harold i Don Kihot, kreće iz Titograda, iz svoje kućne biblioteke na Zapad, na put kroz Evropu, i poput Odiseja vraća se kući s puta, u neku zemlju, u neki dom, koji se može nazvati anti-Evropom, a da taj dom istinski osjeća kao svoj. Taj čovjek danas bježi od ratnih bubnjeva s evropskog Istoka, noseći sa sobom samo svoju odjeću, ide prema Zapadu i Jugu, i dalje prema Istoku. Tu zastaje na obalama drevnih naroda i civilizacija odakle je potekla moderna hrišćanska Evropa. Tu se završava šetnja anti-turiste pjesnika, tu se završavaju njegovi lirski memoari, tu na obalama Izraela, na kojima se oslobađa okova civilizacije gledajući u more.      

Ova knjiga se svojim tematskim obzorom priključuje onim odličnim pogledima južnoslovenske tradicije na to kako ona „pr(a)va“ Evropa izgleda ljudima s ove strane Rajne: Njegošu, Krleži, Kišu i drugima; i u tom smislu, ovo jeste dragocjen tekst, jer nastaje u vremenu u kojem živimo, a koje jeste (kao što su bila i druga prošla manje politička vremena), vrijeme velikih političkih izazova za (anti)evropskog čovjeka. Antievropa je dom i poetsko sjećanje civilizovanih naroda Evrope, onih koji su prošli, onih koji danas žive i onih koji se iznova rađaju. Antievropa je aktuelna književnost modernog senzibiliteta koja živi u dosluhu s tananim nitima savremene i svevremene Evrope, ali je istovremeno kosmopolitski, eruditni tekst koji se otkriva i pasioniranim, i manje pasioniranim čitaocima i Evrope i Antievrope. Najviše se otkriva onima koji dolaze, koji imaju pogrešnu sliku Evrope, ali koja je njena jedina šansa, kako to kaže pjesnik… Slika Evrope iz njene književnosti, slika Evrope kolonizovanih, Drugih, pjesnika i marginalaca,  dakle iz Antievrope je bila i ostala njena jedina i posljednja šansa spasa od majmunskih bubnjeva koji vječito lupaju u njenom srcu.

20.02.2022